پیمایش میدانی سنجش روانشناختی رفتار حجاب و کشف حجاب در تهران-تابستان 1402

مقدمه و مسئله

حجاب بانوان و قوانین موجود در این زمینه، همواره به درجات مختلف، محل بحث افراد و گروه‌هایی از مردم جامعه ایران بوده است. در پی سلسله اتفاقاتی که از اواخر شهریور 1401 با فوت خانم مهسا امینی رقم خورد، ضمن شدت‌گرفتن بحث و بیان نظرات مختلف در این زمینه، رفتار کشف حجاب نیز گسترش یافت. باتوجه به اصل هنجارسازی و سرایت رفتاری این رفتار مسری است و با گذر از نقطه عطف، جلوگیری از گسترش آن کار دشواری خواهد بود (1) چرا که با ایجاد یک حلقۀ خودتاییدی، شدت و فراوانی رفتار افزایشی می‌گردد(2).

انجام اقداماتی در زمینه پیشگیری و کنترل کشف حجاب در صورتی می‌توانند نقشی تأثیرگذار داشته باشند که بر اساس شناختی عمیق و به دور از شهود شخصی از این پدیده شکل گرفته باشند. با استفاده از پیمایش می‌توان شناخت دقیق‌تری از میزان نقش‌آفرینی عوامل روانشناختی و رفتاری مانند نگرش‌ها، هنجارها و کنترل رفتاری ادراک‌شده بر پدیده کشف حجاب پیدا کرد و هنجارهای موجود در میان بانوان جامعه و ادراکات و انتظارات هنجاری آن‌ها ‌‌در این موضوع را مشخص کرد. سپس مبتنی بر شواهد به‌دست‌آمده از راهبردهای نقطه‌زن‌تری برای مقابله با کشف حجاب بهره برد.

مطالعه حاضر، به عنوان اولین پیمایش روانشناختی حجاب، با همکاری دبیرخانۀ شورای فرهنگ عمومی کشور، مرکز رصد فرهنگی کشور و دفتر طرح‌های ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در تیرماه 1402، به‌صورت پیمایش میدانی انجام شد. در این مطالعه حدود 25 سوال در ارتباط با هنجارهای رفتار حجاب مورد پرسش قرار گرفت و علاوه بر نتایج حاصل از آن، مدلی آماری برای پیش‌بینی رفتار کشف حجاب در بانوان ارائه شد. نهایتاً نیز 16 پیشنهاد برای پیاده‌سازی توسط سیاستگذاران در این موضوع مطرح شد.

روش

پرسشنامۀ این پیمایش مبتنی بر نظریه هنجار اجتماعی طراحی و تدوین شد. جامعه آماری این طرح، کلیه مترددین خانم بالای 18 سال در معابر عمومی شهر تهران بودند و نمونه‌گیری این طرح به‌صورت خوشه‌ای و سپس تصادفی ساده از معابر عمومی مختلف شهر تهران انجام شد.  از 875 نفر از مترددین خانم خواسته شد تا به 25 سوال پرسشنامه پاسخ دهند که 753 نفر از آن‌ها ‌‌تمایل به همکاری داشتند. با کنارگذاشتن پرسش‌نامه‌های ناقص و داده‌های مخدوش، مجموعاً 702 داده‌ معتبر، نمونه این طرح را تشکیل دادند. زمان اجرای میدانی این پیمایش هفته اول تیرماه سال 1402 بوده است. (لازم به ذکر است که نتایج این پیمایش قابل‌تعمیم به کل مردم شهر تهران نیست و نمونه آن مترددین معابر عمومی در شهر تهران هستند.)

یافته‌ها

در این مطالعه 25 سوال ناظر بر عوامل روان‌شناختی مختلف از جمله هنجارها، نگرش‌ها، قصد رفتاری، کنترل ادراک‌شده، هویت اجتماعی، هیجانات، انتظارات و پیامدهای ادراک‌شده مورد مطالعه و پرسش قرار گرفتند.

در این مطالعه علاوه بر تحلیل‌های معمول آماری، از روش‌های پیشرفته‌تری همچون رگرسیون و یادگیری ماشین استفاده شد تا امکان پیش‌بینی رفتار کشف حجاب بر اساس این مدل‌ها فراهم شود.

ساختار این گزارش به این صورت است که پس از بخش اول و کلیات پژوهش، در بخش دوم یافته‌های پژوهش ارائه شده است. بخش سوم به تحلیل‌های ثانویه اختصاص یافته که شامل مدل‌های درخت تصمیم، رگرسیون و همبستگی میان عوامل مختلف است. بخش چهارم گزارش نیز به جمع‌بندی و ارائه پیشنهادات به سیاست‌گذاران و کنشگران بحث حجاب و پوشش می‌پردازد که در این بخش اهم نتایج و بینش‌های به‌دست‌آمده از این گزارش خلاصه شده است. نهایتاً بخش پنجم این گزارش دربردارنده نحوه به کارگیری بینش‌های رفتاری هنجارمحور باهدف جلوگیری از گسترش رفتار کشف حجاب بانوان در جامعه است. (باتوجه به محدودیت‌های نهاد کارفرما، امکان انتشار جزییات یافته‌ها وجود ندارد.)

توصیه‌های سیاستی

این پیمایش، اولین پیمایش روان‌شناختی در حوزه حجاب بود که بر اساس یافته‌های نظریۀ هنجارهای اجتماعی تلاش کرد بینشی عمیق‌تر از این موضوع ارائه دهد. نتایج حاصل از این پیمایش، تصریحاتی در قالب 16 پیشنهاد عملیاتی برای سیاستگذاران بخش‌های مختلف اعم از مجلس شورای اسلامی، وزارت کشور، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، صداوسیما، وزارت آموزش و پرورش و نیروی انتظامی دارد و می‌تواند نقشه راه اقدامات آن‌ها ‌‌را مشخص کند. قابل‌ذکر است میزان تأثیرگذاری عوامل مختلف در رفتارهای اجتماعی از جمله کشف حجاب، بسته به شرایط جامعه می‌تواند متغیر باشد. تکرار این پیمایش در آینده می‌تواند به فهم پویایی این عوامل  در تعامل با وضعیت جدید جامعه کمک کند.

منابع

(1) Bicchieri, C., & Funcke, A. (2018). Norm change: Trendsetters and social structure. Social Research: An International Quarterly, 85(1), 1-21.‏ (1) Wanders, F., Homan, A. C., van Vianen, A. E., Rahal, R. M., & Van Kleef, G. A. (2021). How norm violators rise and fall in the eyes of others: The role of sanctions. PloS one, 16(7), e0254574.